Definicja i rodzaje zanieczyszczenia świetlnego

Zanieczyszczenie świetlne (ang. light pollution) to nadmierne lub nieodpowiednio ukierunkowane sztuczne oświetlenie nocne, które oddziałuje na środowisko, ludzi i zwierzęta. Wyróżnia się kilka głównych form:

  • Łuna miejska — rozproszony blask widoczny nad miastem lub gminą, powodowany odbiciem i rozproszeniem światła w atmosferze;
  • Olśnienie — bezpośrednie działanie oprawy na oko obserwatora, utrudniające widzenie;
  • Intruzja świetlna — przenikanie światła do pomieszczeń mieszkalnych lub obszarów, gdzie jest niepożądane;
  • Nadoświetlenie — stosowanie wyższych natężeń niż wymagane dla bezpieczeństwa lub funkcjonalności.

Na terenach wiejskich najbardziej odczuwalną formą jest łuna oraz intruzja świetlna, ponieważ brak miejskiej zabudowy sprawia, że każde nowe źródło światła wyróżnia się wyraźnie na tle ciemnego nieba.

Wpływ na faunę — konkretne grupy gatunków

Badania prowadzone w Europie dokumentują wpływ sztucznego oświetlenia nocnego (ang. ALAN — Artificial Light At Night) na różne grupy organizmów:

Owady nocne

Wiele gatunków motyli, chruścików i chrząszczy orientuje się nocą według naturalnych źródeł światła (księżyc, gwiazdy). Sztuczne oświetlenie zaburza ich nawigację — owady krążą wokół opraw zamiast realizować lot lęgowy lub żerowanie. Szczególnie wrażliwe są gatunki aktywne w zakresie ultrafioletu i niebieskiej części widma (poniżej 500 nm). Oprawy o temperaturze 3000 K emitują znacznie mniej promieniowania w tym zakresie niż źródła 5000 K.

Ptaki

Gatunki migrujące, wśród nich skowronki, świstunki i podróżniczek, mogą dezorientować się w pobliżu oświetlonych obiektów podczas nocnego przelotu. Na terenach wiejskich dotyczy to szczególnie obszarów leżących na trasach migracji wzdłuż dolin rzecznych i leśnych korytarzy ekologicznych.

Ssaki nocne

Niektóre gatunki nietoperzy (np. nocek duży Myotis myotis, jeden z gatunków chronionych dyrektywą siedliskową UE) unikają otwartego, oświetlonego terenu podczas polowania. Inne — jak borowiec wielki Nyctalus noctula — mogą gromadzić się przy lampach, co z kolei przyciąga drapieżniki.

Ścieżka parkowa z oświetleniem bolerowym — niskie słupki o kierunkowym strumień ku dołowi
Przykład oświetlenia ścieżki z niskimi słupkami — strumień skierowany ku dołowi ogranicza zasięg łuny. Źródło: Wikimedia Commons, licencja CC.

Regulacje w Polsce

Polska nie posiada jednej kompleksowej ustawy regulującej zanieczyszczenie świetlne, jednak kilka aktów prawnych ma pośredni wpływ:

  • Ustawa Prawo ochrony środowiska — definiuje emisję do środowiska, do której zalicza się emisję energii (w tym światła);
  • Ustawa o ochronie przyrody — obszary Natura 2000 i parki narodowe mogą mieć szczegółowe regulaminy dotyczące instalacji oświetlenia;
  • Ustawa o drogach publicznych — obliguje zarządców dróg do stosowania efektywnego energetycznie oświetlenia, co pośrednio zmniejsza nadoświetlenie;
  • Rozporządzenie w sprawie wymagań dla obiektów budowlanych — zawiera wymagania dot. efektywności energetycznej instalacji oświetleniowych.

Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska (RDOŚ) może nałożyć warunki na realizację inwestycji w obszarach Natura 2000, w tym ograniczenia dotyczące oświetlenia nocnego — na podstawie art. 33 ustawy o ochronie przyrody.

Standardy europejskie

Norma EN 13201-2:2015 definiuje klasy oświetlenia drogowego i zawiera parametr Ev,max (pionowe natężenie oświetlenia w kierunku zabudowy), ograniczający intruzję świetlną. Dla klas E1 i E2 (obszary ciemne, wiejskie) wartości graniczne są znacząco niższe niż dla miast (klasy E3, E4).

Stowarzyszenie International Dark-Sky Association (IDA) prowadzi certyfikację obszarów jako Dark Sky Parks, Reserves i Communities. W Polsce od kilku lat rozwijają się inicjatywy zmierzające do uzyskania takich statusów dla wybranych terenów.

Praktyczne wskazówki dla instalatorów i gmin

  • Przed projektem sprawdź, czy ścieżka leży w obszarze E1 lub E2 wg EN 13201-2;
  • Stosuj oprawy z ULR = 0% i kątem pełnym rozsyłu poniżej 70°;
  • Na trasach migracji ptaków rozważ wyłączanie oświetlenia między godz. 23:00 a 5:00 (sterownik astronomiczny lub timer);
  • Wybieraj barwę 2700 K w pobliżu cieków wodnych i lasów;
  • Dokumentuj projekt w pliku LDT lub IES — umożliwia weryfikację parametrów fotometrycznych.
Mapa jasności nocnego nieba nad Polską jest dostępna za pośrednictwem serwisu lightpollutionmap.info. Korzysta z danych satelitarnych VIIRS/Suomi NPP i pozwala ocenić aktualny poziom zanieczyszczenia świetlnego w danej gminie.